Pisz nie powstał „z niczego”. To miasto, które wyrosło z pogranicza: mazowieckiego, pruskiego i krzyżackiego, z przecięcia szlaków wodnych oraz leśnych traktów Puszczy Piskiej. A wszystko zaczęło się… od zamku.
Jeśli lubisz historie z datami, zwrotami akcji i ciekawostkami - jesteś w dobrym miejscu.
Najpierw była Galindia, potem granica… i decyzja o warowni
Zanim na mapie pojawił się Pisz, te tereny kojarzono z Galindią - krainą bałtyjskich Galindów. W XIII-XIV wieku sytuacja na pograniczu gęstniała: ścierały się wpływy, wyznaczano granice, rosła rola kontroli nad szlakami. Właśnie w takim kontekście pojawia się kluczowa data:
1345 - Krzyżacy wznoszą zamek obronny na prawym brzegu Pisy. To on staje się „magnesem”, wokół którego zaczyna narastać osada.
Ta warownia dała też historyczną nazwę miejscowości: Johannisburg (po polsku przyjęło się mówić Jańsbork).
Linki dla dociekliwych:
- Kalendarium i opis dziejów: pisz.pl - „Historia Pisza”
- Kontekst regionalny (hasło encyklopedyczne): Wikipedia - Pisz
Ogień i najazdy: gdy zamek płonął, osada wracała
Położenie na „styku” było szansą, ale i ryzykiem. Zamek bywał celem wypraw:
- 1361 - oblężenie i spalenie zamku przez Litwinów (w źródłach pojawiają się książęta Kiejstut i Olgierd).
- 1366 - kolejna wyprawa Kiejstuta i zburzenie warowni.
Najciekawsze jest to, że mimo zniszczeń ośrodek nie zniknął - wręcz przeciwnie: wracał, odbudowywał się i przyciągał ludzi, bo rzeka Pisa i okolice dawały pracę, handel i komunikację.
1367: „prawa bartne” - średniowieczny znak, że to już poważna osada
W historii Pisza jest data, która brzmi jak ciekawostka, a w praktyce była średniowiecznym „certyfikatem” rozwoju:
1367 - komtur bałgijski Ulryk Fricke nadaje osadzie przy zamku prawa bartne.
To nie była fanaberia - gospodarka leśna (m.in. pozyskiwanie miodu) miała wtedy realną wartość i wspierała lokalny rozwój.
W skrócie: osada przy zamku przestaje być „przypadkowym przystankiem” i zaczyna funkcjonować jako uporządkowany ośrodek usługowo-rzemieślniczy.
Więcej o wątkach historycznych regionu: Muzeum Ziemi Piskiej
1645: prawa miejskie - moment przełomowy (i bardzo „konkretny”)
Jeśli mielibyśmy wskazać jedną datę-symbol dla miasta, byłaby to właśnie ta:
1645 - Pisz otrzymuje prawa miejskie (nadane przez elektora Fryderyka Wilhelma).
Od tego momentu Pisz wchodzi na zupełnie inny poziom organizacji: rośnie znaczenie administracyjne, handlowe i społeczne. To także czas, gdy nazwa Johannisburg / Jańsbork funkcjonuje bardzo mocno w lokalnej tradycji.
Źródło kalendarium: Urząd Miejski w Piszu - „Historia Pisza”
Historia z pazurem: Tatarzy, „wielkie łowy” i dżuma
O Piszu można opowiadać nie tylko „urzędowo”. Są też wątki, które brzmią jak gotowy scenariusz filmu:
- 1656 - w czasie potopu szwedzkiego Mazury doświadczają najazdów, a w przekazach pojawia się wątek Tatarów.
- 1698 - w Piszu gości August II Mocny; z przekazów wynika, że podczas „wielkich łowów” w okolicy padły ostatnie żubry w Puszczy Piskiej (motyw mocno działający na wyobraźnię!).
- 1709-1711 - dramatyczna epidemia dżumy na Ziemi Piskiej.
Tak, to ta sama miejscowość, która dziś kojarzy się z wodą, lasem, spokojem i świetnym wypadem na Mazury.
Od kolei do ratusza: XIX/XX wiek przyspiesza
Kiedy w region wchodzi nowoczesność, Pisz dostaje nowe „silniki” rozwoju:
- 1884-1885 - uruchomienie połączeń kolejowych (większa mobilność, handel, impuls gospodarczy).
- 1900 - budowa Ratusza w Piszu.
- 1907-1908 - infrastruktura: wodociąg, gazownia, otwarcie szpitala powiatowego.
1920 i 1945: trudne rozdziały, które zmieniły wszystko
XX wiek nie oszczędził miasta:
- 1920 - plebiscyt na Warmii i Mazurach (wątek kluczowy dla zrozumienia ówczesnych nastrojów regionu).
- styczeń 1945 - wkroczenie Armii Czerwonej i ogromne zniszczenia: miasto ucierpiało w skali, którą trudno dziś sobie wyobrazić.
Po wojnie zaczyna się odbudowa i tworzenie nowej, powojennej tożsamości miasta - już w granicach Polski.
Mini-kalendarium „do zapamiętania”
- 1345 - budowa zamku krzyżackiego nad Pisą (początek ośrodka).
- 1367 - prawa bartne dla osady przy zamku Johannisburg.
- 1645 - prawa miejskie dla Pisza.
- 1698 - wizyta Augusta II Mocnego i „wielkie łowy”.
- 1709-1711 - epidemia dżumy.
- 1900 - budowa ratusza.
- 1920 - plebiscyt na Warmii i Mazurach.
- 1945 - zniszczenia wojenne i początek powojennej odbudowy.
Dlaczego ta historia jest ważna dziś?
Bo z tych dat i wydarzeń składa się to, co w Piszu najbardziej autentyczne: miasto pogranicza, o silnym związku z wodą (Pisa, Jezioro Roś) i lasem (Puszcza Piska), które wielokrotnie „podnosiło się” po trudnych czasach.
Chcesz więcej lokalnych historii? Zajrzyj też do działu:
Aktualności Pisz-Mazury.pl
i wypatruj kolejnych materiałów o miejscach, ludziach i ciekawostkach regionu.
Źródła i lektury uzupełniające:
pisz.pl - Historia Pisza •
Wikipedia - Pisz •
Wirtualny Sztetl - Historia miejscowości Pisz •
Muzeum Ziemi Piskiej